Dünyada başkanlık ve yarı başkanlık

Ekonomik açıdan büyük yirmi ülkenin beşinde başkanlık sistemi, ikisinde ise yarı başkanlık sistemi uygulanıyor. Başkanlık sistemi denince akla ilk olarak ABD, yarı başkanlık söz konusu olduğunda ise Fransa geliyor.
Yayın Tarihi: Şub 28, 2017
FavoriteLoadingBeğen 15 mins

Türkiye Büyük Millet Meclisi, son birkaç aydır yoğun çalışmalara sahne oldu. Bu çalışmaların amacı ise Türk tipi başkanlık sistemi olarak tanımlanan Cumhurbaşkanlığı Sistemi için gerekli anayasal değişikliklerin yapılması. Kabul edilen 18 madde ile bunun ilk adımı atıldı. Parlamento’da bu yöndeki çalışmalar devam ederken, yeni sistemin ülkeye neler getireceği konusu da gündemde. Bu tartışmalar yapılırken dünyada benzer sistemleri uygulayan ülkelerin durumlarına bakıldı. Dünya Bankası’nın 2015 yılı verilerine göre, dünyanın ekonomik açıdan en büyük 20 ülkesinin beşinde Başkanlık Sistemi, ikisinde Yarı Başkanlık Sistemi, 10’unda Parlamenter Sistem, birinde tek Partili Hükumet Sistemi, birinde meclis hükumeti modeli, diğer birinde ise mutlak monarşi uygulanıyor. Toplam gayri safi millî hasıla değerleri açısından bakıldığında ise Başkanlık Sistemi uygulayan ülkelerin 23,3 trilyon ABD Doları, Parlamenter Sistem uygulayan ülkelerin 21,9 trilyon ABD Doları, Yarı Başkanlık Sistemi’ni uygulayan ülkelerin 4,6 trilyon ABD Doları, diğer sistemleri uygulayan ülkelerin ise 11,8 trilyon ABD Doları büyüklüğünde bir ekonomiye sahip oldukları görülüyor.

Şüphesiz dünyada Başkanlık Sistemi denince akla ilk gelen ülke Amerika Birleşik Devletleri oluyor. Başkanlık sistemleri arasında en başarılı ve örnek alınan sistem olarak Amerika Birleşik Devletleri gösteriliyor. ABD’de yürütme organı başkan, yasama organıysa temsilciler meclisi ve senatodan oluşuyor. Başkan, kongreyi feshedemediği gibi kongre de başkanın istifasını isteyemiyor. Amerika Birleşik Devletleri başkanı dört yıl için başkan yardımcısı ile birlikte seçiliyor. Ülkede koşullar ne olursa olsun bu süre değiştirilmiyor. Başkan sadece iki dönem görev yapabiliyor. Başkan olmak için dört anayasal koşul mevcut. Bunlar; ABD’de doğmak, ABD vatandaşı olmak, 35 yaşın üstünde olmak ve 14 yıldır ABD’de ikamet etmek. Amerikan Başkanı’nın yetkileri son derece geniş. Hükumet üyelerini atamak, bu yetkilerden önde geleni. Atanan bakanlar, senato tarafından onaylanmak durumunda. Bakanlar, kongreye karşı bir sorumluluk taşımıyor. Sorumlu oldukları tek makam başkanlık makamı.

ABD Başkanı’nın yetkileri son derece geniş. Hükumet üyelerini atamak bunların başında geliyor.

DONALD TRUMP. ABD BAŞKANI.

ABD’de senato ve Temsilciler Meclisi Amerika Birleşik Devletleri kendine özgü kongre ve başkanlık sistemiyle yönetilen, 50 eyaletten oluşan federal bir devlet. Ülkenin siyasal yapısı; güçler ayrılığı, kontrol ve denge ile federalizm ilkelerine dayanıyor. Yetkiler önce federal düzeyde yasama, yürütme ve yargı organları arasında, sonrasında ise federal hükumet ile eyaletler arasında paylaşılmış durumda. Güçler ayrılığı çerçevesinde ülkede yasama görevini senato ve Temsilciler Meclisi’nden oluşan kongre üstleniyor. Kongre her eyaletin gönderdiği iki senato üyesi ve eyaletlerin nüfus oranınca gönderdiği Temsilciler Meclisi’nden oluşuyor. Senatonun 100 üyesine karşı, Temsilciler Meclisi’nde 435 üye bulunuyor. Amerikan Anayasası’nın 1. maddesinin 1. bölümünde yasama yetkisinin kongrede olduğu açıkça belirtilirken, işleyiş sistemi de burada açıklanıyor. Kongrenin her iki kanadı arasında üye sayısı ve görev süresi farklılıkları bulunuyor.

Fakat buna rağmen senato ve Temsilciler Meclisi arasında yasama yetkileri eşit olarak bölüşülmüş durumda. Gelir doğuran ve ödeneklerle ilgili olan yasa teklifleri önce Temsilciler Meclisi’ne sunuluyor. Buna karşılık, anlaşmaların, üst düzey bürokratların ve büyükelçiliklerin atanmaları, senato onayına bağlı. Bunların dışındaki yetkiler ise birlikte kullanılıyor. Yetkilerin bu şekilde bölüşülmesi bu iki kanat arasındaki çatışma ve işbirliğinin dengelenmesini sağlıyor.

İki meclis arasında bir altlık üstlük hiyerarşisi de bulunmuyor. Başkanın kongreden geçen bir yasanın yürürlüğe konmasını engellemek için yasayı reddetmesi durumunda, kongre de ayrı ayrı her iki meclisin, üçte ikisinin oylarının toplamı ile veto kararını bozabiliyor. Başkanın imzası olmadan yasa kanunlaşabiliyor.

Her iki mecliste kurulan alt komiteler yürütmeyi kontrol etmek ve denetlemek gibi bir görev de üstlenmiş durumda. Para basımı ve vergilendirme gibi denetimleri yapan bu komitelerin üyeleri, her iki meclis tarafından da özel olarak atanabiliyorlar.

ABD SENATOSU

Başkan kendi politikalarını uygulayacak kadroları bürokratik kademelere atayabiliyor. Yüksek dereceli memurların atamalarında senatonun onayı aransa da, senatonun reddi son derece nadir gerçekleşen bir tercih. Başkan anayasaya göre, silahlı kuvvetlerin de başkomutanı. Silahlı kuvvetlerin nasıl, nerede, ne zaman, hangi biçimde kullanılacağına dair kararları başkan veriyor. En küçük rütbeli subaydan en yüksek rütbelisine kadar hepsini başkan atayabiliyor.

Yüksek mahkeme yargıçları da başkan tarafından atanıyor ancak senato tarafından onaylanması gerekiyor.

Dış politikada başkan önemli kararları bizzat kendisi alıyor. ABD Anayasası’na göre, başkanların yabancı devletlerle imzaladığı anlaşmaların yürürlüğe girmesi için senatonun üçte iki çoğunluğu gerekli. Senatonun onayıyla büyükelçileri atama yetkisi de başkana ait. ABD Başkanı, federal yasalara karşı gelmekten hüküm giymiş olanları şartlı olarak veya tamamen affetme yetkisine de sahip.

Başkanlık Sistemi ile yönetilen ülkeler

Afganistan, ABD, Arjantin, Azerbaycan, Belarus, Bolivya, Brezilya, Dominik C., Endonezya, Ermenistan, Ekvador, El Salvador, Filipinler, Guatemala, Güney Kore, Haiti, Honduras, İran Kazakistan, Kenya, Güney Kıbrıs, Kolombiya, Kosta Rika, Liberya, Meksika, Nikaragua, Nijerya, Panama, Paraguay, Peru, Seyşeller, Sierra, Leone Sri, Lanka, Sudan, Surinam, Şili, Tanzanya, Türkmenistan, Uganda, Uruguay, Venezuela, Zambiya.

Yarı başkanlığın temelinde yürütme yetkilerinin hükumet başkanı ve cumhurbaşkanı arasında paylaşılması var.

Yarı Başkanlık Sistemi Başkanlık Sistemi’nin yanı sıra dünyada kullanılan sistemlerden biri de Yarı Başkanlık sistemi. Bu sistemin temelinde, hükumet başkanı ve cumhurbaşkanı arasında yürütme yetkilerinin paylaşılması var. Yasama ve yürütme işbirliği içinde çalışıyor ve Başkanlık Sistemi’nde olduğu gibi kesin kuvvetler ayrılığı yok. Yarı Başkanlık Sistemi’nde cumhurbaşkanı halk tarafından seçiliyor ve hükumet millet meclisi önünde sorumlu sayılıyor.

Bu sistemde parlamenter rejime göre temel farklılıklar şunlar: Klasik parlamenter rejim cumhurbaşkanına sembolik görevler yüklediği halde, Yarı Başkanlık Sistemi’nde yetki sahası daha geniş. Örneğin meclisi dağıtabilme, referandum isteyebilme, anayasa konseyi üyelerini atama ve anayasanın 16 maddesi gereği olağanüstü durum ilan ederek yasama, yürütme ve hatta yargı gücünü elinde toplama gücüne sahip. Cumhurbaşkanı, dış politika ve savunma konularında da ağırlığa sahip.

Yedi yıl için seçilen cumhurbaşkanı vatana ihanet dışında mutlak bir sorumsuzluk taşıyor.

Yasaları onaylayan parlamento, hükumeti denetleme ve düşürebilme yetkisine sahip olduğu halde, cumhurbaşkanına karşı denetleme yönünden herhangi bir yetkisi yok. Yarı Başkanlık Sistemi’ni uygulayan ülkeler arasında Fransa, Portekiz, Finlandiya, Namibya ve Rusya bulunuyor. Fransa; beşinci cumhuriyetin ilan edildiği 1958 yılından bu yana Yarı Başkanlık Sistemi’yle yönetiliyor. Ancak sistemde bugüne dek pek çok kez değişiklik yapıldı. Ayrıca 1958 Anayasası’na göre parlamento tarafından seçilen cumhurbaşkanı, 1962 yılındaki düzenlemeden bu yana iki turlu seçimlerle halk tarafından doğrudan seçiliyor.

Cumhurbaşkanlığına aday olabilmek için yaş sınırı 23. Aday olabilmek için ayrıca en az 30 vilayette seçilmiş en az 500 yerel yetkilinin imzası gerekiyor. Bu imzaların en az yüzde 10’unun da aynı vilayetten olması şartı aranıyor. Siyasi hayatın ekonomik açıdan şeffaflığına ilişkin 1988 tarihli kanun gereğince, cumhurbaşkanlığı için aday olan kişiler, mal varlıklarını Anayasa Mahkemesi’ne beyan ediyor. Adaylar ayrıca, seçildikleri takdirde, görev süreleri sonunda mal varlıklarıyla ilgili yeni bir beyanname vereceklerine ilişkin de taahhütte bulunuyor. Cumhurbaşkanlığına seçilen adayın malvarlığı beyannamesi, seçimin ardından Anayasa Mahkemesi tarafından ilan ediliyor.

Fransa’da cumhurbaşkanlığı seçimlerinde oy kullanma yaşı 18. Sandık başına ise sadece Fransız vatandaşlığına sahip olanlar gidebiliyor. Ülkede oturum izni bulunan ancak vatandaşlık hakkı olmayanların seçme hakkı yok.

2000 yılından önce Fransız cumhurbaşkanları yedi yıllığına seçiliyordu. Ancak cumhurbaşkanının görev süresi beş yıla düşürüldü. Fransa’da cumhurbaşkanı, yürütmenin başı sayılıyor. Üst üste iki kez seçilebilen cumhurbaşkanının, göreve başladıktan sonra partisiyle ilişkisi kesiliyor. Başbakan, Cumhurbaşkanı tarafından atanıyor ve başbakanın sunduğu kabine de yine cumhurbaşkanı tarafından onaylanıyor. Hükumette yer alan isimlerin milletvekilliği ise düşüyor.

Milletvekilinin dokunulmazlığı kürsü dokunulmazlığıyla sınırlandırılıyor. Cumhurbaşkanı özellikle savunma ve dış politika alanlarında yürütme alanının neredeyse tek yetkilisi. Parlamento üyeleri, iki turlu dar bölge sistemi ile seçiliyor. Bir hafta arayla yapılan seçimlerin ikinci turunda aday olabilmek için ilk turda en az yüzde 12,5 oy almış olmak gerekiyor. Bu durum küçük partilerin parlamentoya temsilci göndermesine engel oluyor.

Yarı Başkanlık Sistemi ile yönetilen ülkeler

Burkina Faso, Cezayir, Cibuti, Finlandiya, Fransa, Gürcistan, Kongo C., Mısır, Nambiya, Portekiz, Romanya, Rusya, Senegal, Sri Lanka, Suriye, Tacikistan, Tayvan, Tunus, Ukrayna

FRANSA MECLİSİ.

Fransa, beşinci cumhuriyetin ilan edildiği 1958 yılından bu yana Yarı Başkanlık Sistemi’yle yönetiliyor.

Hükumet parlamento dışında, cumhurbaşkanı ile meclis arasında bir konumda yer alıyor. Cumhurbaşkanı, her ülkede olduğu gibi Fransa’da da anayasal düzenin istikrar içinde işlemesi ve devlet organlarının uyum içinde çalışmasından sorumlu. Bunun için gerektiğinde parlamentoyu feshederek ülkeyi seçime götürme hakkını elinde bulunduruyor. Aynı zamanda birçok ülkede olduğu gibi ordunun başkomutanı sıfatını da taşıyor.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

FavoriteLoadingBeğen

Leave a Reply

  • (not be published)